Oľga Muha, PEN Kongres: «Možemo navčytysja čuty inšogo, i todi počujuť nas»

Читати кирилицею
Oľga Muha, PEN Kongres: «Možemo navčytysja čuty inšogo, i todi počujuť nas»

— Počnemo z togo, ščo ne vsi ukraїnci rozumijuť, naskiľky unikaľna možlyvisť, jaku otrymala naša deržava. Tož dlja počatku davajte rozberemosja, u čomu važlyvisť PEN Kongresu?

Gadaju, ce možna porivnjaty z Olimpijśkymy igramy čy Svitovym čempionatom sered pyśmennykiv. Naviť trošečky šyrše, tomu ščo PEN — ce ne tiľky pro literaturu, ale j značnoju miroju pro svobodu slova. PEN — ce ne prosto spilka pyśmennykiv. Odnym iz duže potužnyh faktoriv Kongresu je pravozahysnyj moment. I ce ne tiľky ćogorična tema («Obstojuvannja pravdy v časy propagandy»), ale j usja dijaľnisť PEN — ta kontekst, ščo my jogo majemo v Ukraїni. U nas buduť tradycijni «Pusti krisla», ćogo razu — Olega Sencova. My budemo govoryty pro te, ščo my zagalom možemo zrobyty dlja našyh koleg u pyśmi ta inšyh sferah.

Naspravdi ukraїnśka žurnalistyka zaraz duže malo orijentujeťsja v kuľturnyh procesah ta kuľturnyh gravcjah. U nas neščodavno bula kumedna sytuacija: my pryjšly na televizijnyj efir, i nas pytajuť: «A koly vaša organizacija z’javylasja na Lvivščyni?». A my kažemo: «Vy zaraz pro JuNESKO, PEN čy Lvivśku miśku radu?» — bo nas bulo troje. Tomu napravdu sytuacija taka: poky u nas kuľtura ne bude odnijeju z ostannih «rozvažaľnyh» storinok u vydannjah, a bude vynosytysja na perši špaľty, — do tijeї pory ničogo ne zminyťsja. Mušu skazaty, ščo zaraz ja baču pozytyvni tendenciї ta zrušennja.

Važko skazaty, ščo do PEN naležať najbiľši pyśmennyky. Tut lyše istorija rozstavyť akcenty. Ale odnoznačno — najbiľš aktyvni, z najbiľš čitkoju gromadjanśkoju pozycijeju. Ti, jaki je potužnymy lideramy dumky u svoїh kraїnah. My majemo velyčeznu kiľkisť duže osoblyvyh i važlyvyh ljudej, jaki zbyrajuťsja v odyn čas, v odnomu misci i buduť govoryty na odnu temu, ale z duže riznyh pozycij, tomu ščo u vsih bude svij rakurs. Tomu ce — duže važlyvyj zdobutok dlja nas. Ja jak očiľnycja ofisu «Mista literatury JuNESKO» mušu skazaty, ščo ce — čergove pidtverdžennja našoї roboty. Radiju, ščo ukraїnśka literatura vyjšla na svitovu arenu, i nas uže rozgljadajuť jak povnocinnogo gravcja.

— Jakym čynom Ukraїni vdalosja otrymaty pravo na provedennja PEN Kongresu?

Futbolky ľvivśkyh zahodiv. «I tvoju dramu tež» vid Drama.UA. Foto — May Lee

Ce duže kompleksna vidpoviď. Naspravdi v takyh rečah vidigraje čiľnu roľ te, jak same sklalysja obstavyny. Na perše misce, odnoznačno, maju postavyty velyčeznu robotu ukraїnśkogo PEN, zokrema pana Mykoly Rjabčuka. Tomu ščo ostanni 2 roky vin i jogo kolegy po ukraїnśkomu centru duže bagato pracjuvaly. Druga rič — ce, napevno, dorečnisť Ukraїny jak miscja provedennja pid cijeju tematykoju. Tomu ščo tema ćogoričnogo kongresu — ce vidstojuvannja pravdy u časy propagandy. I zrozumila rič, ščo važko znajty biľš dorečnyj majdančyk. Tretij moment — ščo rozgljadavsja ne lyše Lviv, ale j Kyїv ta Odesa.

Pljusom je te, ščo Lviv maje tytul «Mista literatury» JuNESKO, naležyť do Mereži kreatyvnyh mist i dovoli jaskravo pro sebe zajavljaje u nij. Oskiľky pyśmennyky gotujuťsja potužno do takyh zahodiv, predstavnyky PEN vidvidaly usi jmovirni lokaciї. I Lviv jak kuľturna stolycja Ukraїny, jak literaturne misto, jak aktuaľne misto-pryhystok dlja bagaťoh našyh spivvitčyznykiv zi Shodu čy z Krymu, lidyruvav odnoznačno.

Šče pivtora roky tomu ja bula v Kytaї na II Samiti JuNESKO, i kolega z amerykanśkogo PEN Džejms Tennant skazav, ščo bulo by cikavo provesty u Lvovi. Todi dlja mene peršoju dumkoju bulo, ščo ce bula absoljutno šalena ideja. Šče buv svižym toj čas, koly my vsi maly v korydori tryvožni valizky «pro vsjak vypadok». Same bulo aktuaľnym pytannja iz bezpekoju aviarejsiv — ta hto do nas pryїde? Ale koly rozmovy počalysja uže pro temu, ja podumala, ščo zreštoju važko znajty biľš dorečniše misce. Tomu ce — bezumovno cila nyzka faktoriv.

Vystup na II Samiti JuNESKO u Pekini, Kytaj, červeń 2016. Nadano organizatoramy Samitu

— Na jakomu etapi perebuvaje pidgotovka do Kongresu zaraz — i jak možuť do neї dolučytysja zacikavleni u pidtrymci mižnarodnogo pyśmennyćkogo ruhu?

My na počatku lypnja provely pres-konferenciju, jaka oznamenuvala vže vidkryti procesy. Pered tym my kiľka misjaciv dovoli potužno pracjuvaly nad bazovoju logistykoju: obyraly lokaciju, čiľni elementy programy, vely čyslenni peregovory. Zaraz zaveršujeťsja rejestracija kandydativ. Nevdovzi my matymemo cilisnu kartynu, hto do nas pryїzdyť. Biľšisť centriv buduť predstavleni, ale pytannja, v jakij kiľkosti. Nyzka PEN-centriv biľš potužni finansovo, inši podalysja na trevel-granty, i vony znajuť, ščo točno htoś bude. Ale čy tiľky Prezydent čy biľša delegacija — ce pytannja faktyčno bude vyrišuvatysja do kincja lita.

My duže bagato pracjujemo nad tym, aby predstavyty Lviv maksymaľno. bo takyj šans ne možna proğavyty. Zaraz my gotujemo riznogo rodu turystyčni putivnyky dlja našyh delegativ. My hočemo prezentuvaty j tematyčni eksursiї, i vlasne kuľturno-literaturni zahody. Pragnemo daty їm povnu informaciju pro Odeśkyj literaturnyj festyvaľ, pro Forum VydavcivUkraїnciv klyčuť u veresni do Lvova na Forum Vydavciv, jakyj bude tyždeń pered tym — pro rizni zahody, jaki možuť zacikavyty. I namagajemosja stymuljuvaty našyh delegativ prylitaty raniše, aby dolučytysja takož do Forumu i vidvidaty biľše u Lvovi.

Bažajuči možuť staty volonteramy proektu i takym čynom dolučytysja. Nam potribna cila armija volonteriv. Ce — čudova nagoda pospilkuvatysja z kymoś iz pyśmennykiv. Perša i osnovna vymoga, krim vašoї ljubovi do literatury, — mova. Zauvažu, ščo mov kongresu čotyry: anglijśka, francuźka, ispanśka, ukraїnśka.

Ale oskiľky delegaty u nas zi vśogo svitu, to ti, hto volodijuť jakymyś ekzotyčnymy movamy, nam duže potribni odnoznačno. Robota volonteriv — ce i suprovid delegativ, i tehnični reči, i organizacijni momenty z rejestracijeju, i provedennja literaturnyh zahodiv. Je cila nyzka zavdań. My zaohočujemo vsih, hto maje bažannja dolučytysja.

Z Mykoloju Rjabčukom. Pres-konferencija z nagody pidgotovky 83 Mižnarodnogo Kongresu PEN u Lvovi. Foto — 83 Kongres PEN u Lvovi

— Jaki zaraz stojať vyklyky pered pyśmennyćkoju spiľnotoju, vrahovujučy tendenciї fejkivJak rozpiznaty fejkovi novyny ta statti, «post-pravdy», populizmu ta psevdodokumentalizmu i v mystectvi u tomu čysli?

Ja by skazala, ščo ce vyklyky, jaki stojať ne tiľky pered pyśmennyćkoju spiľnotoju. Pyśmennykam naviť u pevnomu sensi legše, tomu ščo vony zavidomo tvorjať ujavnyj svit, naviť jakščo vin budujeťsja na reaľnyh podijah. U pyśmennykiv zavždy je takyj, umovnyj, shovok. A ot koly my govorymo pro žurnalistyku, pro dokumentaľni doslidžennja, pro akademični doslidžennja, — ce staje velyčeznoju problemoju. Ja osobysto — universytetśka vykladačka, i na drugomu kursi my z kuľturologamy majemo takyj predmet, jak «Kuľturogičnyj glosarij».

Perše, ščo my z nymy robymo — včymosja perevirjaty informaciju u Vikipediї. My beremo jakiś ponjattja abo faktaž, jaki stosujuťsja kuľtury, i včymosja vyvirjaty informaciju. Bo zaraz ce — dijsno odne z osnovnyh umiń, jakyh, na žaľ, poky šče ne dajuť u školi. Napevno, vy tež včylysja v toj čas, koly ščoby napysaty referat, treba bulo jty do susidky, u jakoї bula Velyka radjanśka encyklopedija. I vy vypysuvaly zvidtilja po rečennju, skladaly vse po kryhti. Vidtak referatna robota bula velyčeznym napracjuvannjam, de ty vse ce sklav dokupky. Zaraz ty referat otrymuješ odnym klikom. Tiľky pytannja: jak pereviryty cju informaciju, jak її indyvidualizuvaty, jak pereviryty džerelo?

Ot, napryklad, meni duže často zdajuť studenty moї studentśki kursovi roboty, jaki jakyjś dobrodij zalyv v internet. Ot vy ž možete hoča b pereviryty avtorstvo i ne zdavaty їh avtoru? (smijeťsja) Naspravdi, my povynni vypracjuvaty ščonajmenš ocej bazovyj instrumentarij roboty z informacijeju, a todi ruhatysja dali, v svit.

Čym svit vidkrytišyj, tym šyršu my majemo palitru demokratyčnogo vyboru.

U Nimeččyni, napryklad, čy v Brytaniї, ty možeš žyty u svojemu ujavnomu sviti, jakyj ty sobi vybrav. Vybraty toj kanal iz novynamy, jakyj tebe vlaštovuje, tu interpretaciju, jaka pasuje osobysto tobi i tvojemu svitogljadu. Tomu tut populizm, fejky i vse rešta — ce absoljutno nemynuča rič pry našomu rozvytku vzagali informacijnyh kanaliv, tehnologij. My povynni navčytysja sami, peredovsim, a todi vže peredaty dali, jak iz cym pracjuvaty.

I tut mušu skazaty, ščo koly my govorymo pro postpravdu čy fejky, duže rizni centry PEN čy rizni oseredky majuť rizni problemy. Koly my govorymo z amerykanśkymy kolegamy, vony odrazu zgadujuť neščodavnje video z umovnym pobyttjam žurnalista prezydentom SŠA. Koly my govorymo z kolegamy z Latynśkoї Ameryky, vony govorjať pro trudnošči perekladu. Koly my spilkujemosja z Balkanamy čy našym regionom, u nas vynykaje pytannja interpretaciї istoryčnyh faktiv i tak dali. Tobto naspravdi palitra cyh problem duže rozmaїta. Ale jedyne, ščo my možemo z cym zrobyty — ce včytysja, analizuvaty i perevirjaty. I pryčomu najprostiši reči.

U nas bula duže kumedna istorija, pov’jazana z pidgotovkoju kongresu. Ja zranku zatverdžuju dyzajn storinky našyh prezentacij, zokrema po Svitlani Aleksijevyč, jaka bude odnym iz našyh treneriv i specgostej. I tut v obid meni pyše naš sekretar, ščo Svitlana Aleksijevyč pomerla. Ja kažu: «Jak? Proof me!» My počynajemo švydko perevirjaty informaciju. Ministerka kuľtury Franciї napysala ce u svojemu Tvitteri, francuźka i rosijśka presa peredrukuvaly. Ja kažu: «Davajte švydeńko perevirjajte, ščo z našymy inšymy specgostjamy, čy vsi okej». My perevirjajemo informaciju, a pislja obidu Svitlana Aleksijevyč pyše: «Ja tut u Seuli, knyžku svoju prezentuju i vse zi mnoju v porjadku». Slovom — ne dočekajetesja. Ale vlasne kažučy, za pivdnja bulo rozkručeno cju gazetnu «kačku» duže potužno.

Neščodavno my zaprošujemo našyh koleg i žurnalistiv na pres-konferenciju, i htoś pyše «Ščo ce za takyj neprofesionalizm? Čomu ce vy napysaly, ščo do vas pryїde Svitlana Aleksijevyč, jakščo vona pomerla?». Ce — naša kolega, jaka pracjuje v žurnalistyci. Tož my musymo vse ce perevirjaty duže operatyvno: «Ščo, znovu?!» Bagato ščo može zminytysja naviť uprodovž našoї z vamy besidy.

— Ne možemo omynuty pytannja togo, jak na vašu dumku, tehnologiї ta onlajn-resursy vplyvajuť na rozvytok literatury i na perspektyvy knygovydannja zagalom

My vže častkovo pogovoryly pro te, ščo odnijeju z vyznačaľnyh oznak našogo času je nadzvyčajna dynamičnisť. U nas vse zminjujeťsja duže švydko. Zaraz naspravdi je duže bagato njuansiv, jaki zminjujuť literaturnyj svit.

U mene vdoma velyka biblioteka, i mene studenty pytajuť čy ja vse pročytala. Ja pry ćomu zavždy zgaduju vidpoviď Umberto Eko, jakyj kazav: «Jakščo b ja vse ce pročytav, to naviščo b ja ce trymav? Ja ce trymaju, ščoby pročytaty». Ale ž use ce možna zberigaty na odnisińkomu nevelykomu nosiї.

Otže, po-perše, ce — tehnologična dostupnisť vśogo. My teper ne možemo do kincja napysaty ujavnu rič, tomu ščo vsi odrazu počynajuť perevirjaty ščo, jak i do čogo. I pyśmennyk maje 25 raziv nagadaty, ščo naspravdi ce — vygadani imena, istoriї. Tomu ščo vse odno jakeś spivpadinnja znajdeťsja. Inša rič, ščo rozpovsjudžennja mediatehnologij ta socmerež zrobyly pyśmennyćke remeslo duže dostupnym.

Na počatku 2017 roku my vydaly knyžku «Lviv — misto nathennja. Literatura». I v nas tam je encyklopedyčna častyna, literatory, jaki pov’jazani jakymoś čynom zi Lvovom. Pry roboti nad cym rozdilom u nas bulo najskladniše pytannja: hto takyj pyśmennyk? Jak vyznačyty, čy cju ljudynu my vključajemo, čy ni? Ot vin čy vona sami sebe tak pozycionujuť čy ni? Bo nemaje u nas takogo fahu čy KVEDu.

U nas v Ukraїni profesijnyh pyśmennykiv, jaki žyvuť vyključno z pyśma, prosto na paľcjah pereličyty. Majže vsi pracjujuť šče deś: u žurnalistyci, v universytetah, vykladajuť, pereklady, redaktura — vse, ščo zavgodno. Ale odynyci, napravdu, možuť sobi dozvolyty taku rič, jak suto pyśmennyctvo. Jakščo za kryterijem «vydav knyžku», to je ljudy, jaki vydajuť knyžky ščoroku, ale їh skladno nazvaty pyśmennykamy.

Tak, z odnogo boku, my majemo absoljutnu dostupnisť pyśmennyćkogo remesla. Ty sobi prydumuješ legendu pro te, ščo ty — molodyj pyśmennyk, jdeš na Facebook, stvorjuješ vidpovidnu storinku, vidpovidnyj obraz i tak dali, i nemaje problem. Z inšogo boku, oskiľky ce vse tak legko j dostupno, to vynykaje inše pytannja — naviščo todi kupuvaty knyžky? Ty možeš pidpysatysja na jakuś nyzku prekrasnyh ljudej, bloğeriv. Vony pyšuť cikavo, zahoplyvo — htoś pro podoroži, htoś prosto jakyjś fikšn. Naviščo ž knyžky kupuvaty? I tut vynykaje cila nyzka pytań. V Ukraїni ce šče biľš poglybleno, pytannja naviť cinoutvorennja, gonorariv u pyśmennyctvi.

Osobysto dlja mene zavždy bulo velyčeznoju problemoju te, ščo je taka duže prykra praktyka, jaka — na ščastja — potrohu zgortajeťsja. Ce te, ščo dyzajneru treba zaplatyty, za papir tež, za verstku tež, za redakturu i za pereklad, a tym, hto napysav teksty — tym «knyžkamy viddamo». I ci ljudy, navkolo jakyh vsja industrija zakručena, inkoly opynjajuťsja v najgiršij finansovij sytuaciї. Abo «jak, treba platyty za vhid na literaturni zahody? Haj meni šče doplatjať!». I tak dali. Ale jak my bačymo z praktyky Knyžkovogo ArsenaluŽadan, kineć «EkspoPlazy», Knyžkovyj Arsenal, mejkery — golovne za vyhidni, z precedentu MERIDIAN CZERNOWITZ, z Forumu Vydavciv10 faktiv pro juvilejnyj Dytjačyj forum u Lvovi, z fenomenu Misjacja Avtorśkyh Čytań — sytuacija zminjujeťsja. Zvyčajno, ščo vona ne može zminytysja v odyn moment, ce vse — tryvalyj proces.

Prezentacija putivnyka «Lviv — misto nathnennja. Literatura» u MKC «Dzyğa». Lviv. Ukraїna (ljutyj, 2017). Foto nadane pres-služboju «Vydavnyctvo Starogo Leva»

Pevnyj čas bula taka velyčezna filosofśka dyskusija stosovno togo, koly vynajšly pyśmo, i ščo ce značyť v pam’jati ljudej. Ce — vična tema konfliktu pokoliń j Galaktyky Ğutenberğa. Jšlosja pro elektronni knyžky, pro te, ščo elektronna knyžka vb’je paperovu. Jak my bačymo, zaraz je absoljutno zvorotna tendencija.

Ukraїnśki vydavnyctva vže styknulysja z tym, ščo elektronni knyžky u nas ne duže kupujuť. Peredovsim paperova knyžka zalyšajeťsja čiľnoju v usij dovkolaliteraturnij industriї.Tak «zagroza» stala šče odnijeju možlyvistju.

Vydavnyctvo može rozšyryty svoju palitru propozycij i do elektronnyh knyžok takož, ale razom iz tym ci elektronni knygy paperovu knyžku ne vb’juť, a stajuť šče odnijeju opcijeju. V sylu cijeї šyrokoї vsedostupnosti je pytannja vyboru — jak vyboru informaciї, tak i pytannja togo, ščo čytaty. V Ukraїni zaraz potužno formujeťsja knyžkovyj rynok j infrastruktura. Okremi gravci, taki jak literaturni krytyky, jak peršočytači i tak dali — ce toj format, jakyj dlja ukraїnśkogo rynku šče poky dovoli svižyj. U nas je kiľka potužnyh fahivciv-osobystostej na rynku. Vsi rešta šče poky pidtjagujuťsja.

Vy zapytaly pro golovni trendy: ot u Velykobrytaniї, ja dumaju skoro ce j do nas skoro dokotyťsja, zaraz takyj trend zamisť selfi — shelfie. Ljudy fotografujuťsja na foni svoїh knyžkovyh polyć — i ce modno. Ne vsi z nyh čytajuť te, ščo vony tam majuť — ce zrozumila rič. Ale z inšogo boku, ce zadaje pevnyj modnyj kontekst u sociumi.

Zagalom, možu skazaty, ščo ukraїnśkyj knyžkovyj rynok duže kruto rozvyvajeťsja. U nas zaraz bum pidlitkovoї literatury, dytjača samo soboju — ce zavždy duže horošyj biznes-variant. Pyśmennyky počynajuť stavaty biľš vydymymy u sociumi — ce tež duže važlyvo.

— Zaraz populjarnymy stajuť tehnologiї vykorystannja štučnogo intelektu. I duže bagato dyskusij, ščodo togo, čy zmože cej intelekt stvorjuvaty unikaľnyj tekst. Vaša dumka, naskiľky ce reaľno i čy je zagroza, ščo mašyny zaminjať ljudynu v ćomu konteksti?

U žodnomu vypadku. Ce prosto nereaľno. My vže možemo podyvytysja na pryklad program-perekladačiv. My rozumijemo prekrasno, ščo v utylitarnomu vžytku — tak, ce duže zručno. Ale koly my govorymo pro jakisnyj kuľturnyj produkt — to ni. Literatura maje duže bagato tak zvanyh fonovyh smysliv — ce ta rič, jaku žodna mašyna, naviť najbiľš vygadlyva, prosto ne dodasť.

U literaturi duže bagato percepciї — ce veś syntez našyh počuttiv, jaki my majemo perekazaty. Ce nemožlyvo zrobyty mehanično. Duže filosofśke pytannja: «Ščo robyť horošu literaturu horošoju?» My možemo vygadaty bezlič kryteriїv, my vlasne cym i zajmajemosja postijno. Vdoskonaljujemo ci kryteriї, ale ostatočnym dlja kožnogo z nas zalyšajeťsja odne — čy vona nas zatorknula, začepyla — čy ni. My inkoly bačymo, ščo je pevna literaturna niša, de pyšuť odrazu bestseler, u vidpovidnyh pravylah, pyše cila komanda navčenyh «fahivciv». Ale vse odno v rezuľtati vyhodyť ščoś take legke, formatne, maje svogo čytača. Ale ce — nače pop-gurt: inkoly jakisniše, inkoly — girše. Ta razom iz tym podibne čtyvo ne vhodyť do fenomenu klasyčnoї literatury. Tak i tut.

Zručno, ščo je programy dlja pysannja čy zanotovuvannja. Ale ja spilkujusja z velyčeznoju kiľkistju pyśmennykiv, i baču, ščo zdebiľšogo vony vykorystovujuť ručku čy oliveć i bloknot. Vony možuť ce rizaty, jakoś vizuaľno rozkladaty. Dehto z nyh, taki, jak avtorka Garri Pottera, prosunuti metodologično. Vony skladajuť tablyci, hto z kym z geroїv u jakyh stosunkah, ščo šče ne zgadalosja i tak dali. Ale zdebiľšogo — ce potik. Ce te, ščo tvoryťsja — i potim absoljutno okremym žyve žyttjam naviť vid avtora. Tomu ja duže skeptyčno stavljusja do vsjakyh variantiv, koly roboty maljujuť kartyny, pyšuť literaturu. Ja navpaky hoču dožyty do takogo času, koly roboty počnuť robyty vsju hatnju robotu. Todi budu maty možlyvisť maljuvaty, pysaty, tvoryty, ne vidvolikajučyś.

— Ukraїnśka literatura na sučasnomu etapi vidstaje vid svitovogo kontekstu čy vstygaje za nym? I čomu same?

Zaležyť vid togo, jakyj kontekst my beremo. Jakščo my beremo samu literaturu jak taku, ne možu skazaty, ščo vidstaje. U nas duže kruti avtory. Ti naši ukraїnśki avtory, ščo znani, tež duže populjarni zakordonom. Napryklad, ukraїnśka fantastyka. Inša sprava, ščo u nas duže pogano z perekladamy. Ukraїnśka literatura i zagalom my jak literaturna kraїna ne isnujemo na mapi, poky v nas nemaje potužnoї informaciї pro sebe anglijśkoju, nimećkoju, ispanśkoju ta inšymy movamy. Napryklad, u nas je velyčeznyj krutyj zahid Forum Vydavciv, — ale anglomovna storinka ne duže informatyvna. I postrelizy ne z’javljajuťsja u svitovij presi, popry vsju masštabnisť zahodu.

Ce — velyčezna robota na roky. Ridko z’javljajuťsja taki napoleglyvi ljudy, jak — napryklad — Andrij Kurkov, jakyj 10 rokiv stukav u vsi jevropejśki vydavnyctva. Jomu vidmovljaly, a vin pysav їm i pysav. I zaraz vin — odyn iz najvidomišyh ukraїnśkyh pyśmennykiv u Jevropi. Bačyly otu «literaturnu mapu svitu» u Facebook? Duže dobre znanyj, populjarnyj, jogo knyžok čekajuť. Ale pytannja v tomu, ščoby vzjaty na sebe oce zavdannja «dostukatysja».

My zavždy budemo stykatysja z cijeju problemoju tak zvanyh literatur malyh mov. Často my pro ce govorymo vlasne v seredovyšči kreatyvnyh mist JuNESKO — pro te, ščo anglomovnyj svit suttjevo sebe zbidnjuje. Tomu ščo v nyh perekladnoї literatury ne sjagaje naviť 10%, їm vystačaje svojeї propozyciї. Ale my rozumijemo, skiľky semantyčnyh ta kuľturnyh vidtinkiv vtračajeťsja.

Nimci v tomu vidnošenni u značno biľš vygrašnij sytuaciї: u nyh duže bagato perekladiv. Analogično j naši susidy poljaky. U nas zaraz tež svojeridnyj «bum» perekladnoї literatury. Je kiľka vydavnyctv, jaki prosto za pivroku po 100 perekladiv robljať. Natomisť tiľky teper my počaly prodavaty svoї knyžky na Zahid. Duže vdalyj buv v Italiї Bolonśkyj knyžkovyj jarmarok, koly «VSL»Vydavnyctvo zi Lvova nadalo knygy u 52 biblioteky prodalo kiľka prav na knyžky našyh avtoriv na pereklad. Ce — lyše perši kroky, a nam naspravdi je ščo prezentuvaty. V čomuś vidstajemo, u čomuś — vyperedžajemo. Je jakiś naprjamky, jaki treba pidtjagnuty, zokrema — j ocej vyhid na rynok, i samoprezentaciju.

— Čogo brakuje ukraїnśkym i čytačam, i pyśmennykam — i ščo vony zmožuť «nadolužyty» zavdjaky PEN Kongresu voseny?

Peredovsim možna jakraz maty ocju možlyvisť spilkuvannja zi svitovymy lideramy dumok. Z tymy, hto, vlasne kažučy, navčylysja pracjuvaty u ćomu sviti postpravdy, faľsyfikovanyh faktiv. Tomu ščo ti ž sami Svitlana Aleksijevyč čy Timoti Snajder, z jakym vse šče vedemo peremovyny — Pol Oster, Piter Pomerancev čy Filip Sends, jakyj napysav same pro naš region duže krutyj bestseler — vony vlasne zadajuť oś cej ključ. Vony formujuť metodologiju roboty z «m’jakymy faktamy», jak my možemo z cym pracjuvaty vzagali. Ce napevno ota problema, jaka vyriznjaje deś ukraїnśkyj socium, osoblyvo molodyj.

Vlasne kažučy, PEN Kongres povynen daty vidpovidi na pytannja, ščo nam daje znannja oś cyh rečej, procesiv, rozuminnja їhnih vnutrišnih mehanizmiv ta motyvacij. Naviščo ta sama pani Svitlana vytjagaje ci žahlyvi reči j opysuje їh? Naviščo Filipu Sendsu zalazyty v jakiś njuansy kuľtury j movy, jaku vin ne do kincja znaje, šukaty svoїh že vytokiv? Naviščo jomu ti majže zabuti na baťkivščyni pravnyky i ščo vin hoče skazaty svojeju «Shidno-Zahidnoju vulyceju»?

Po-perše, my majemo možlyvisť poznajomytysja duže čitko z instrumentarijem. Po-druge, majemo možlyvisť dolučytysja do cijeї viziї — naviščo ce, jak bačyty svit nyni. I bezumovno, ce spilkuvannja z takymy duže potužnymy pasionarijamy, ščo nikoly ne prohodyť bez jakogoś slidu.

Duže svojeridne bulo pytannja na jakomuś efiri vid telegljadača. Vin skazav: «Hm, a jak vy možete skazaty, ščo ce normaľni intelektualy? Ot pryvozyly tut Fukujamu, to vin takyj psevdointelektual. Abo šče buv Gantinğton, i nijakogo zitknennja svitiv ne vidbulosja». Deś vidbulosja, deś ne vidbulosja. Bezumovno, je jakiś biľš rozpiareni myslyteli. Ale pytannja v tomu, ščo duže skladno vse ž Fukujamu i Gantinğtona nazvaty psevdointelektualamy. Inša rič — koly ty, analizujučy pevni procesy, prognozuješ їhnij pevnyj kepśkyj rozvytok, tym samym ty robyš velyčeznu robotu. Ty zasterigaješ — i zmušuješ oce koleso istoriї povernutysja trohy v inšyj bik.

Nihto ne znaje, čy ne spravdylosja by v najbiľš vuľgarnomu vymiri oce zitknennja cyvilizacij, jakby my pro ńogo tak často ne govoryly i tak bagato ne dumaly, šče počynajučy zi studentśkyh lav; ne maly jogo na uvazi kožen raz v komunikaciї z umovnoju inšoju cyvilizacijeju. Ce ne ta globalizacija, zadana supermarketamy. Ce je globalizacija dumok u tomu sensi, ščo my majemo možlyvisť vyjty za meži našyh zamknenyh stereotypiv i pobačyty sytuaciju z inšogo rakursu.

Ukraїnśkyj socium zagalom dosyť často potrapljaje u cju pastku. Movljav, nas tut nihto ne čuje, nas nihto ne sluhaje, u nas tut vijnaPravda pro «Mifa»: Ukraїnci zibraly 300 tys grn na fiľm pro opernogo spivaka, čomu pro nas ne govorjať i ne piklujuťsja i tak dali. Pry ćomu my zabuvajemo, ščo u sviti navkolo vidbuvajeťsja nabagato biľše rečej, i dejaki je absoljutno parytetnymy za vagoju. Speršu, ce te, čogo my možemo navčytysja — posluhaty, počuty inšogo i todi rozrahovuvaty na te, ščo počujuť nas.

— Vyhodyť, ščo osnovne — ce te, ščo brakuje komunikaciї?

Pryčomu takoї nezaležnoї komunikaciї. Ne todi, koly my spryjmajemo čerez pryzmu kogoś, hto nam p(r)odav, hto pereklav pid pevnym interpretacijnym rakursom, ščoś vybrav ta pokazav. V ćomu plani my vse šče perebuvajemo v poloni cijeї ideologiї. My hočemo, ščoby nam «rozžuvaly», pojasnyly ščo do čogo. A svit vže vyhodyť na riveń Muzeju Varšavśkogo povstannja, de nemaje interpretaciї, a je čitko pokazani fakty. Ale їh je dostatńo dlja togo, ščoby ty sam osobysto prorobyv svoju vnutrišnju intelektuaľnu robotu, zbagnuv i vytvoryv svoje stavlennja, svoju pozyciju. A my poky ščo v tomu vidnošenni dovoli linyvi. I ce treba zminjuvaty.